Podstawowe komendy użytkowe

Poruszanie się w CLI / BASH / SSH
Wprowadzenie: 

 W systemach Linux/Unix praca odbywa się głównie w środowisku tekstowym (terminalu). Zrozumienie, jak nawigować po systemie plików, jest fundamentem pracy administracyjnej. Poniżej przedstawiamy podstawowe i zaawansowane komendy do poruszania się po strukturze katalogów. 

 1. Komenda pwd – gdzie jestem? 

 pwd 

 Polecenie pwd (print working directory) wyświetla pełną, bezwzględną ścieżkę do katalogu, w którym aktualnie się znajdujemy. Jest to podstawowa komenda pozwalająca na orientację w strukturze katalogów systemu. 

 Przykład: 

 $ pwd

/home/admin/projekty 

 2. Komenda ls – co jest w katalogu? 

 ls 

 Komenda ls (list) wyświetla listę plików i katalogów w bieżącym katalogu. To podstawowe narzędzie do przeglądania zawartości systemu plików. 

 Najczęściej używane opcje: 

 ls -l 

 Wyświetla szczegółowe informacje o plikach: uprawnienia, właściciela, grupę, rozmiar, datę modyfikacji i nazwę. 

 ls -a 

 Pokazuje również pliki ukryte (których nazwa zaczyna się od kropki . ). 

 ls -lh 

 Łączy opcję -l z -h (human-readable), wyświetlając rozmiary plików w formacie czytelnym dla człowieka (KB, MB, GB). 

 ls -lah 

 Połączenie wszystkich trzech opcji – szczegółowy widok ze wszystkimi plikami (w tym ukrytymi) i czytelnymi rozmiarami. 

 ls -lt 

 Sortuje pliki według daty modyfikacji (najnowsze na górze). 

 ls -lS 

 Sortuje pliki według rozmiaru (największe na górze). 

 3. Komenda cd – poruszanie się między katalogami 

 cd /ścieżka/do/katalogu 

 Polecenie cd (change directory) zmienia aktualny katalog roboczy na wskazany. 

 Najważniejsze sposoby użycia: 

 cd ~ 

 Przechodzi do katalogu domowego aktualnego użytkownika (np. /home/admin ). 

 cd .. 

 Przechodzi do katalogu nadrzędnego (rodzica) względem bieżącego katalogu. 

 cd - 

 Wraca do poprzedniego katalogu, w którym byliśmy przed ostatnią zmianą. 

 cd ./katalog 

 Wchodzi do podkatalogu katalog znajdującego się w bieżącej lokalizacji. 

 cd / 

 Przechodzi do katalogu głównego systemu (root directory). 

 4. Zrozumienie kropek w ścieżkach 

 

 . – oznacza bieżący katalog 

 .. – oznacza katalog nadrzędny (jeden poziom wyżej) 

 ~ – oznacza katalog domowy użytkownika 

 

 Przykłady: 

 cd ../dokumenty # przejdź poziom wyżej, potem do katalogu dokumenty

cd ~/projekty # przejdź do katalogu projekty w katalogu domowym

cd ../../tmp # dwa poziomy wyżej, potem do katalogu tmp 

 5. Komenda readlink – rozwijanie ścieżek 

 readlink -f nazwa_pliku 

 Polecenie readlink z opcją -f wyświetla pełną, absolutną ścieżkę do pliku lub katalogu, rozwijając wszystkie linki symboliczne. Przydatne, gdy pracujemy z skrótami i chcemy poznać rzeczywistą lokalizację pliku. 

 6. Komenda tree – drzewo katalogów 

 tree 

 Wyświetla strukturę katalogów w formie drzewa (jeśli narzędzie jest zainstalowane). Pozwala na szybką wizualizację zagnieżdżenia katalogów. 

 tree -L 2 

 Ogranicza głębokość wyświetlania do 2 poziomów. 

 Podsumowanie praktyczne: 

 # Sprawdź, gdzie jesteś

pwd

# Wyświetl pliki w bieżącym katalogu ze szczegółami

ls -lah

# Przejdź do katalogu projekty

cd ~/projekty

# Wróć do poprzedniego katalogu

cd -

# Przejdź poziom wyżej

cd ..

# Wyświetl pełną ścieżkę do pliku

readlink -f config.conf

Obsługa przegladania plików : CAT, HEAD, TAIL
1.  cat – wyświetlanie zawartości pliku 

 cat plik.txt 

 Wyświetla całą zawartość pliku plik.txt na standardowe wyjście (terminal). Używany też do łączenia plików i przekierowania ich zawartości. 

 Przykład łączenia plików i zapisu do nowego pliku: 

 cat plik1.txt plik2.txt > polaczony_plik.txt 

 

 2. head – wyświetlanie początkowych linii pliku 

 head plik.txt 

 Wyświetla domyślnie pierwsze 10 linii pliku plik.txt . 

 Zmiana liczby wyświetlanych linii: 

 head -n 20 plik.txt 

 Wyświetla pierwsze 20 linii pliku. 

 

 3. tail – wyświetlanie końcowych linii pliku 

 tail plik.txt 

 Wyświetla ostatnie 10 linii pliku. 

 Śledzenie zmieniającego się pliku (np. pliku logu): 

 tail -f /var/log/syslog 

 Na żywo wyświetla kolejne dodawane linie do pliku (przydatne przy monitorowaniu logów). 

 Wyświetlenie określonej liczby ostatnich linii: 

 tail -n 50 plik.log 

 Ostatnie 50 linii pliku plik.log . 

 

 Praktyczne zastosowania połączeń narzędzi 

 Wyświetlenie ostatnich 100 linii z monitorowaniem na żywo (analogicznie jak tail -f ): 

 tail -n 100 -f /var/log/system.log 

 Wyświetlenie pierwszych 50 linii wyszukanego pliku, np. połączone z grep : 

 grep "error" /var/log/syslog | head -n 50 

 Parametry komendy ich wykorzystanie:  

 -n (–lines=ILE) 

 Opcja pozwala określić liczbę wyświetlanych linii od końca pliku. 

 tail -n 20 plik.txt 

 Wyświetli ostatnie 20 linii pliku plik.txt . Domyślnie jest to 10 linii, jeśli nie podamy opcji. 

 -f (–follow[=OPTION]) 

 Opcja stosowana do śledzenia pliku na bieżąco. Wypisuje najpierw ostatnie linie, potem wyświetla na żywo nowe linie dopisywane do pliku. 

 tail -f /var/log/syslog 

 Przydatne do monitorowania plików logów w czasie rzeczywistym. 

 -c (–bytes=ILE) 

 Wypisuje z pliku zamiast linii określoną liczbę ostatnich bajtów. 

 tail -c 100 plik.txt 

 Wyświetla ostatnie 100 bajtów pliku. Jeden bajt to jeden znak lub nowa linia. 

 -q (–quiet, –silent) 

 Przy wyświetlaniu wielu plików nie wyświetla ich nazw nad zawartością. 

 tail -q -n 10 plik1.txt plik2.txt 

 -v (–verbose) 

 Zawsze wyświetla nazwę pliku nad jego zawartością nawet przy jednym pliku. 

 Inne przydatne opcje 

 

 --retry – wielokrotna próba otwarcia pliku, przydatne w monitorowaniu. 

 --pid=PID – automatyczne zatrzymanie działania gdy zakończy się proces o podanym PID. 

 -s N – opóźnienie między odczytami gdy używamy -f , domyślnie 1 sekunda. 

 

 Przykład kompleksowy: 

 tail -n 50 -f -s 2 /var/log/app.log 

 Wyświetla ostatnie 50 linii pliku app.log , a następnie śledzi plik, odświeżając co 2 sekundy. 

 Użycie w potoku i z filtrowaniem: 

 tail -f /var/log/app.log | grep --color "ERROR" 

 Monitoruje na żywo plik logów i podświetla słowo "ERROR".

Obsługa komendy "ps" - Proces Status
Komenda ps (process status) jest jednym z fundamentalnych narzędzi administracyjnych do monitorowania procesów w systemach Unix/Linux. Pozwala na identyfikację, śledzenie i diagnostykę działających aplikacji. W pracy z serwerami (szczególnie przy Proxmox, FreeBSD czy administracji gra serwerów MT2) niezbędna jest umiejętność interpretacji wyniku ps . 

 Podstawowe użycie ps 

 ps 

 Wyświetla procesy bieżącego użytkownika w aktualnej sesji terminalowej. Bardzo podstawowe, rzadko wystarczające dla administratora. 

 

 Przeglądanie wszystkich procesów z pełnymi informacjami 

 ps aux 

 To najczęstsze polecenie dla administratorów. Wyświetla wszystkie procesy w systemie ( a – wszystkie, u – szczegółowy format, x – procesy bez terminala). Kolumny oznaczają: USER (właściciel), PID (ID procesu), %CPU (procent CPU), %MEM (procent pamięci), VSZ (rozmiar wirtualny), RSS (resident set size – fizyczna pamięć), TTY (terminal), STAT (status), START (czas startu), TIME (czas CPU), COMMAND (polecenie). 

 

 Alternatywny format wyświetlania 

 ps -ef 

 Inny sposób na wyświetlenie wszystkich procesów, bardziej zbliżony do formatu Linuksa (zamiast BSD-owego aux ). PPID (ID procesu nadrzędnego) jest tu bardziej widoczne. 

 

 Filtrowanie procesów konkretnego użytkownika 

 ps -u 'nazwa_usera' 

 

 Pokazuje tylko procesy należące do użytkownika admin . Przydatne gdy szukamy co robi konkretny użytkownik. 

 ps -u root,www-data 

 Procesy należące do wielu użytkowników naraz. 

 Wyszukiwanie konkretnych procesów 

 ps aux | grep 'nazwa procesu' 

 Wyszukuje procesy związane z danym procesem 

 

 ps aux | grep -v grep 

 

 

 

 

 

 

 

 

 Eliminuje z wyniku samo polecenie grep (często pojawia się w wynikach). 

 pgrep -lf 'nazwa_procesu' 

 Szuka procesu po pełnej nazwie polecenia (bardziej precyzyjne niż grep). 

 

 Sortowanie procesów 

 ps aux --sort=-%cpu | head -20 

 Wyświetla 20 procesów zużywających najwięcej CPU, posortowanych malejąco. 

 

 ps aux --sort=-%mem | head -20 

 Wyświetla 20 procesów zużywających najwięcej pamięci RAM. 

 

 ps aux --sort=-vsz 

 Sortuje po wirtualnym rozmiarze pamięci. 

 

 ps aux | wc -l 

 Liczy całkowitą liczbę procesów w systemie. 

 

 Monitorowanie procesów hiearchy – relacje między procesami 

 ps auxf 

 Wyświetla procesy w formie drzewa, pokazując które procesy są "dziećmi" innych procesów. 

 pstree -p user 

 Pokazuje drzewo procesów danego użytkownika z PID. 

 Monitorowanie procesów w czasie – status i sygnały 

 ps aux | grep -E 'S|Ss|R|T' 

 Statusy procesów: S (sleeping – uśpiony), Ss (session leader), R (running – działający), T (stopped – zatrzymany), Z (zombie). 

 Zombie procesy – problem w naszych czatach: 

 ps aux | grep Z 

 Wyszukuje procesy zombie (znane z naszych dzienników z serwera MT2SRV, gdzie czasami pojawiały się procesy nieusunięte prawidłowo). 

 Wyświetlanie konkretnych kolumn 

 ps -o pid,user,%cpu,%mem,comm 

 Wyświetla tylko wybrane kolumny: PID, użytkownik, CPU, pamięć i nazwa polecenia. 

 ps aux -o pid,ppid,user,comm 

 PID, PPID (proces nadrzędny), użytkownik i nazwa polecenia – przydatne do zrozumienia zależności między procesami. 

 Monitorowanie procesów w pętli rzeczywistej – ale nie programem top 

 while true; do ps aux | grep game; sleep 2; done 

 Monitoruje konkretny proces co 2 sekundy. Przydatne gdy chcemy obserwować czy proces się restartuje. 

 Specjalistyczne zapytania 

 ps aux | awk '$3 > 10 { print $0 }' 

 Wyświetla procesy zużywające więcej niż 10% CPU. 

 ps aux | awk '$4 > 20 { print $2, $4, $11 }' 

 Wyświetla procesy zużywające więcej niż 20% pamięci (PID, %MEM, komenda). 

 Praktyczne scenariusze 

 # Sprawdzenie stanu serwera gry MT2SRV

ps aux | grep -E 'game|db|auth' 

 Szukamy trzech kluczowych procesów serwera. 

 # Znalezienie procesu zużywającego zasoby

ps aux --sort=-%mem | head -1 

 Proces zużywający największą pamięci. 

 # Znalezienie i zabicie zombie procesów

ps aux | grep Z | awk '{print $2}' | xargs kill -9 

 Ostrożnie! Usuwa procesy zombie (choć powinny być usunięte automatycznie).

Monitorowanie procesów na żywo: top i htop
top to standardowe narzędzie do monitorowania systemu w czasie rzeczywistym. htop to nowoczesna, bardziej przyjazna alternatywa z kolorowym interfejsem i lepszą nawigacją. 

 Komenda top – klasyczne monitorowanie 

 top 

 Uruchamia interaktywny monitor systemowy. Domyślnie sortuje procesy wg CPU. 

 

 Klawisze i komendy w top 

 q – wyjście z top 

 h – pomoc 

 M – sortuj wg pamięci (zamiast CPU) 

 P – sortuj wg CPU (domyślnie) 

 T – sortuj wg czasu uruchomienia 

 u – pokaż procesy konkretnego użytkownika 

 k – zabij proces (przydatne gdy proces "szaleje") 

 r – zmień priorytet procesu (nice value) 

 Uruchamianie top z opcjami 

 top -u 'nazwa_usera' 

 Pokazuje tylko procesy użytkownika admin . 

 top -p 1234,5678 

 

 Monitoruje konkretne procesy po PID. 

 top -n 1 

 Pokazuje tylko jeden snapshot (raz odświeża) i wyłącza się (przydatne w skryptach). 

 top -o %MEM 

 Sortuj wg zużycia pamięci przy uruchomieniu. 

 Praktyczne zastosowanie z naszych czatów: 

 top -p $(pgrep -f game | tr '\n' ',')) 

 Monitoruj procesy serwera gry (game, db, auth). 

 Komenda htop – ulepszona wersja 

 htop 

 Uruchamia interaktywny monitor z kolorowym interfejsem. 

 Zalety htop nad top 

 

 Kolorowy, bardziej czytelny interfejs 

 Możliwość zaznaczania wielu procesów naraz 

 Łatwiejsze filtrowanie i wyszukiwanie 

 Łatwiejsze zabijanie procesów bez znajomości ich PID 

 Drzewo procesów (Forest View) 

 

 Klawisze w htop 

 q – wyjście 

 F3 – wyszukaj proces 

 F4 – filtruj (np. po użytkowniku) 

 F5 – widok drzewa procesów 

 F6 – zmień kolumnę sortowania 

 F9 – wyślij sygnał do procesu (kill, SIGSTOP, etc.) 

 u – pokaż procesy użytkownika 

 Porównanie top vs htop 

 

 

 

 Cecha 

 top 

 htop 

 

 

 Dostępność 

 Zawsze zainstalowany 

 Wymaga instalacji 

 

 

 Interfejs 

 Tekstowy 

 Kolorowy, przyjazny 

 

 

 Wyszukiwanie 

 Trudne 

 Łatwe (F3) 

 

 

 Zabijanie procesów 

 Wymaga PID 

 Zaznacz i F9 

 

 

 Drzewo procesów 

 Brak 

 F5 

 

 

 

 Wykorzystanie htop 

 htop 

 

 Uruchom htop, press F4 by filtrować procesy, wpisz np "docker". 

 

 Zabij proces szalejący (zużywający 100% CPU): 

 top 

 Znajdź proces, naciśnij k , wpisz sygnał (9 dla SIGKILL). 

 Monitoruj konkretny proces i jego dzieci (fork): 

 htop -p [PID] 

 Lub w htop: F5 dla Forest View, wyszukaj proces.

Zaawansowane wyszukiwanie z użyciem find i grep
1. find – wyszukiwanie plików i katalogów 

 find /ścieżka -iname "wzorzec" 

 Szukamy plików lub katalogów według nazwy ze zignorowaniem wielkości liter (opcja -iname ). Przykład: find /var/log -iname "*.LOG" znajdzie wszystkie pliki z rozszerzeniem .log lub .LOG. 

 find . -type f 

 Szukamy wyłącznie zwykłych plików w bieżącym katalogu i jego podkatalogach. ( -type f = file) 

 find . -type d 

 Szukamy tylko katalogów. ( -type d = directory) 

 find /home -mtime -7 

 Wyszukujemy pliki zmodyfikowane w ciągu ostatnich 7 dni. ( -mtime to czas modyfikacji, -7 oznacza mniej niż 7 dni temu) 

 find /var/www -size +10M 

 Wyszukujemy pliki większe niż 10 megabajtów. ( +10M oznacza większe niż 10MB) 

 Co oznaczają opcje: 

 

 -iname – wyszukiwanie nazwy pliku bez zwracania uwagi na wielkość liter. 

 -name – wyszukiwanie nazwy pliku uwzględnia wielkość liter. 

 -type f/d/l – filtr według typu: f  = plik zwykły, d = katalog, l = link symboliczny. 

 -mtime N – pliki modyfikowane dokładnie N dni temu; -mtime -N – zmodyfikowane w ciągu ostatnich N dni. 

 -size +N – pliki większe niż N jednostek (k, M, G). 

 

 

 2. grep – wyszukiwanie tekstu wewnątrz plików lub strumieni danych 

 grep "wzorzec" plik.txt 

 Wyszukuje linie zawierające wzorzec w podanym pliku. 

 grep -i "blad" plik.txt 

 Ignoruje wielkość liter, znajdzie "blad", "Blad", "BLAD" itd. 

 grep -r "error" /var/log 

 Rekurencyjnie wyszukuje słowo "error" we wszystkich plikach w katalogu /var/log. 

 grep -n "start" plik.txt 

 Wyświetla numer linii, w której znaleziono dopasowanie. 

 grep -c "fail" plik.txt 

 Liczy liczbę linii, które zawierają "fail". 

 grep -v "warning" plik.txt 

 Wyświetla linie, które nie zawierają słowa "warning". 

 grep -l "TODO" *.c 

 Wyświetla tylko nazwy plików z rozszerzeniem .c, w których znaleziono słowo "TODO". 

 Opisy opcji: 

 

 -i – ignoruj wielkość liter; 

 -r – rekurencyjne przeszukiwanie katalogów; 

 -n – pokazywanie numerów linii; 

 -c – liczenie wystąpień; 

 -v – negacja wzorca (linia nie zawiera wzorca); 

 -l – pokazuje tylko nazwy plików z dopasowaniem. 

 

 

 3. Łączenie find z grep – wyszukiwanie wzorców tekstowych w określonych plikach 

 find /var/www -type f -name "*.php" -exec grep -l "mysqli_connect" {} \; 

 Znajduje wszystkie pliki .php w katalogu /var/www, które zawierają tekst "mysqli_connect". 

 find /var/www -type f -iname "*.conf" -exec grep -iH "server" {} \; 

 Znajduje pliki konfiguracyjne (bez zwracania uwagi na wielkość liter w nazwie) zawierające słowo "server" (ignorując wielkość liter, pokazując nazwy plików i linie). 

 find . -iname "test*" -print0 | xargs -0 grep -l "error" 

 Wyszukuje pliki zaczynające się na "test" i sprawdza, czy zawierają słowo "error". Bezpieczne dla nazw z odstępami dzięki -print0 i xargs -0 . 

 

 Praktyczne wskazówki  

 

 Używaj -iname w find, jeśli nie jesteś pewien wielkości liter w nazwach plików. 

 Łącz find z grep przy pomocy -exec lub xargs , aby wyszukiwać w treści plików wybrane wzorce. 

 Opcje grep -r i --include pozwalają filtrować rekurencyjne wyszukiwania wg typu plików. 

 Przetestuj zapytania na mniejszych katalogach dla sprawdzenia wyników przed uruchomieniem na dużych strukturach. 

 

 

 Podsumowanie 

 find i grep to podstawowe, lecz bardzo potężne narzędzia do wyszukiwania plików i danych w nich zawartych, ich właściwe stosowanie znacząco ułatwia administrowanie systemami i skryptowanie operacji.

Obsługa dysków i systemów plików: df, du, lsblk, lscsi
Zarządzanie dyskami i miejscem na nich to kluczowa część administracji systemów. W serwerach (szczególnie Proxmox, FreeBSD czy serwery gier) ważne jest monitorowanie pojemności dysków i szybkie diagnozowanie problemów z miejscem na dysku. Gdy dysk się zapełni, serwis przestaje działać – stąd konieczność bieżącego monitorowania i konserwacji. 

 Komenda df – informacje o systemach plików 

 df 

 Wyświetla użycie dysku dla wszystkich zamontowanych systemów plików (domyślnie w blokach 1K). Jest to podstawowe narzędzie do szybkiego sprawdzenia "ile miejsca zostało". 

 

 df -h 

 Format czytelny (B, KB, MB, GB) – najczęstszy sposób użycia. Zamiast liczb takich jak 15360000 zobaczymy 15G. 

 

 df -H 

 Format dziesiętny (1000 zamiast 1024 jako podstawa) – dla jednostek SI. Niektórzy wolą taki zapis. 

 

 df -T 

 Dodaje kolumnę z typem systemu plików (ext4, xfs, btrfs, zfs, ntfs, etc.). Przydatne gdy zarządzasz różnymi typami systemów plików. 

 

 df -i 

 Wyświetla inode'y zamiast bloków. Ważne: można mieć wolne miejsce, ale brak inode'ów (gdy mamy miliony małych plików). System wtedy nie pozwoli tworzyć nowych plików mimo wolnego miejsca! 

 

 Praktyczne kombinacje: 

 df -Th 

 Typ systemu plików i format czytelny – najbardziej praktyczna forma dla administratorów. 

 

 df -h | grep -v tmpfs 

 Ukryj tymczasowe systemy plików tmpfs, devtmpfs (często nieistotne). 

 

 df -h | awk '$5 > 80 {print $0}' 

 Pokaż tylko dyski zapełnione powyżej 80% (kolumna 5 to procent użycia). 

 

 df -hT | sort -k6 -rn 

 Posortuj dyski wg procentu zajęcia miejsca (kolumna 6) malejąco – szybko znajdziesz problematyczne dyski. 

 

 Komenda du – rozmiar katalogów i plików 

 du (disk usage) pokazuje ile miejsca zajmują poszczególne katalogi i pliki. Jest niezbędne gdy df pokazuje że dysk jest pełny, a potrzebujemy znaleźć które katalogi lub pliki odpowiadają za ten stan. 

 du 

 

 Domyślnie wyświetla rozmiary wszystkich podkatalogów rekurencyjnie (może wypisać tysiące linii!). 

 du -h 

 Format czytelny (KB, MB, GB). 

 

 du -sh katalog/ 

 Podsumowanie (-s, summary) rozmiaru katalogu w czytelnym formacie.  

 

 Wszystkie pliki i katalogi (-a, all) z rozmiarami – pokaże też pojedyncze pliki, nie tylko katalogi. 

 du -d 1 -h /var 

 Ograniczenie głębokości (-d 1) do jednego poziomu – nie wchodzi głębiej w strukturę. 

 

 Znalezienie największych katalogów i plików: 

 du -ah /var | sort -rh | head -20 

 20 największych plików i podkatalogów w /var (sortuj malejąco wg rozmiaru czytelnego dla człowieka). 

 du -sh /* 2>/dev/null | sort -rh 

 Sprawdź rozmiar wszystkich głównych katalogów systemu (/, /home, /var, /usr itd), ignoruj błędy dostępu. 

 find /var -type f -size +100M -exec ls -lh {} \; | awk '{print $5, $9}' | sort -rh 

 

 Znajdź wszystkie pliki większe niż 100MB. Przydatne gdy szukasz co zabiera miejsce. 

 find /var/log -type f -size +1G 

 Znajdź pliki logów większe niż 1GB – często to one zapełniają dysk. 

 

 Praktyczne scenariusze z doświadczeń sysadmina: 

 # Dysk pełny na serwerze – diagnoza krok po kroku

df -h # Sprawdź który dysk jest pełny

du -sh /* | sort -rh # Szukaj dużych katalogów głównych

du -sh /var/* | sort -rh # Zagłębienie w /var

du -sh /var/log/* | sort -rh # Sprawdź logi 

 Sprawdź rozmiar bazy danych 

 du -sh /var/lib/mysql

du -sh /var/lib/postgresql 

 Sprawdź cache, tymczasowe pliki 

 du -sh /tmp /var/tmp /var/cache 

 Komenda lsblk – lista urządzeń blokowych 

 Wprowadzenie: 

 lsblk wyświetla strukturę dysków twardych, partycji, wolumenów logicznych (LVM) oraz punktów montowania. Niezastąpione gdy chcesz szybko zobaczyć "co jest podpięte i gdzie". 

 lsblk 

 Wyświetla wszystkie urządzenia blokowe w formie drzewa. Idealnie pokazuje relacje między dyskami, partycjami i punktami montowania. 

 

 lsblk -f 

 Dodatkowo pokazuje systemy plików, UUID, etykiety (labels) i procent użycia. 

 

 lsblk -o NAME,SIZE,TYPE,MOUNTPOINT,FSTYPE 

 Wybrane kolumny – dostosuj wyświetlanie do swoich potrzeb. 

 

 lsblk -p 

 Pokazuje pełne ścieżki urządzeń (np. /dev/sda zamiast sda). 

 

 Komenda lscsi – lista urządzeń SCSI/SATA 

 lscsi 

 Wyświetla listę podłączonych urządzeń SCSI/SATA. Przydatne do weryfikacji że wszystkie dyski fizyczne są widoczne w systemie. 

 

 lscsi -s 

 Dodaje rozmiar dysków. 

 

 Monitorowanie I/O dysku w czasie rzeczywistym 

 iostat -xz 1 

 Monitoruj operacje I/O na dyskach co sekundę (wymaga pakietu sysstat ). Szukaj kolumny %util > 80% – oznacza mocne obciążenie dysku. 

 

 iotop 

 Interaktywne narzędzie pokazujące które procesy generują najwięcej operacji I/O (wymaga instalacji i uprawnień root). 

 

 watch -n 1 'df -h | grep -v tmpfs' 

 Monitoruj zmiany w zajęciu dysku co sekundę (przydatne gdy coś szybko zabiera miejsce). 

 Diagnostyka problemów z dyskiem – praktyczne scenariusze 

 Problem: Dysk nagle zapełniony 

 # Krok 1: Sprawdź który system plików

df -h

# Krok 2: Szukaj dużych katalogów (zacznij od głównych)

du -sh /* 2>/dev/null | sort -rh | head -10

# Krok 3: Zagłębienie (np. jeśli /var jest duży)

du -sh /var/* | sort -rh | head -10

# Krok 4: Sprawdź logi

du -sh /var/log/*

find /var/log -type f -size +500M -exec ls -lh {} \;

# Krok 5: Sprawdź czy nie ma usuniętych plików nadal otwartych

lsof +L1 | grep deleted 

 Problem: Brak miejsca mimo że pliki nie zajmują tyle 

 # Sprawdź inode'y (mogą się skończyć przy wielu małych plikach)

df -i

# Jeśli inode'y na wyczerpaniu, znajdź katalogi z wieloma plikami

find / -xdev -printf '%h\n' | sort | uniq -c | sort -rn | head -20 

 Problem: Serwer gry MT2SRV – logi zapełniają dysk 

 # Sprawdź rozmiar logów gry

du -sh /path/to/game/log/*

# Usuń stare logi (ostrożnie!)

find /path/to/game/log -name "*.log" -mtime +7 -delete

# Skompresuj duże logi zamiast usuwać

find /path/to/game/log -name "*.log" -size +100M -exec gzip {} \; 

 Czyszczenie dysku – bezpieczne metody: 

 # Wyczyść cache pakietów (Debian/Ubuntu)

apt clean

apt autoclean

# Wyczyść cache pakietów (RedHat/CentOS)

yum clean all

# Usuń stare kernele (Ubuntu - ostożnie!)

apt autoremove --purge

# Wyczyść dzienniki systemd starsze niż 7 dni

journalctl --vacuum-time=7d

# Wyczyść pliki tymczasowe starsze niż 10 dni

find /tmp -type f -mtime +10 -delete 

 Monitorowanie trendu zajęcia dysku 

 # Zapisz snapshot dziennie

df -h > /var/log/disk_usage_$(date +%Y%m%d).txt

# Porównaj z wczoraj

diff /var/log/disk_usage_20251122.txt /var/log/disk_usage_20251123.txt 

 # Prosty skrypt alertu gdy dysk > 90%

#!/bin/bash

USAGE=$(df -h / | awk 'NR==2 {print $5}' | tr -d '%')

if [ $USAGE -gt 90 ]; then

 echo "ALERT: Dysk zapełniony w $USAGE%" | mail -s "Disk Alert" admin@example.com

fi 

 Sprawdzanie stanu zdrowia dysku (S.M.A.R.T.)  (wymaga pakietu smartmontools ). 

 smartctl -a /dev/sda 

 

 Wyświetla szczegółowe informacje o stanie dysku z S.M.A.R.T.  

 smartctl -H /dev/sda 

 

 Szybki test zdrowia dysku (PASSED/FAILED). 

 LVM, RAID i ZFS 

 Dla systemów z LVM: 

 lvs # Lista logical volumes

pvs # Lista physical volumes

vgs # Lista volume groups

lvdisplay # Szczegóły LV 

 

 Dla systemów z RAID: 

 cat /proc/mdstat # Status software RAID

mdadm --detail /dev/md0 # Szczegóły RAID array 

 Dla systemów z ZFS (FreeBSD, Linux z ZFS): 

 zpool list # Lista pool'i ZFS

zpool status # Status pool'i

zfs list # Lista systemów plików ZFS

zfs get all # Wszystkie właściwości 

 Podsumowanie praktycznych komend 

 # Quick check – co się dzieje z dyskami

df -Th

du -sh /* | sort -rh | head -10

lsblk -f

# Deep dive – znajdź największe pliki

find / -type f -size +1G -exec ls -lh {} \; 2>/dev/null

# Monitoring w czasie rzeczywistym

watch -n 2 'df -h; echo ""; du -sh /var/log /var/cache /tmp'

# Diagnoza performance

iostat -xz 2 5

iotop -o # tylko aktywne procesy I/O

Linki symboliczne i twarde w systemach Linux/Unix
Wprowadzenie: 

 Linki w systemach Linux pozwalają na tworzenie alternatywnych nazw i dróg dostępu do plików bez duplikowania ich zawartości. Są dwa typy linków: symboliczne (symlinki) i twarde (hard links), każdy z nich ma swoje zastosowania i ograniczenia. 

 1. Link symboliczny (symbolic link, symlink) 

 Co to jest link symboliczny? 

 Link symboliczny to specjalny plik, który zawiera ścieżkę do innego pliku lub katalogu. Można go traktować jak "skrót" w systemach Windows. Link wskazuje na lokalizację docelową, ale sam nie zawiera danych oryginalnego pliku. 

 Tworzenie linku symbolicznego: 

 ln -s /ścieżka/do/originalu /ścieżka/do/linku 

 Przykłady praktyczne: 

 ln -s /usr/local/bin/python3.11 /usr/local/bin/python 

 Tworzy link python wskazujący na python3.11 . Dzięki temu można wywoływać python zamiast pełnej nazwy. 

 ln -s /var/www/html/projekty/strona ~/strona_link 

 Tworzy wygodny skrót do katalogu projektu w katalogu domowym. 

 ln -s /mnt/dysk_zewnetrzny/backup ~/backup 

 Skrót do katalogu backupu na zewnętrznym dysku. 

 Sprawdzanie linków symbolicznych: 

 ls -l link_nazwa 

 Wyświetla informację o linku i pokazuje gdzie wskazuje, np.: 

 lrwxrwxrwx 1 user user 24 Nov 23 15:00 strona_link -> /var/www/html/projekty/strona 

 Usuwanie linku symbolicznego: 

 rm link_nazwa 

 Uwaga: usuwanie linku nie usuwa pliku docelowego! 

 Cechy linków symbolicznych: 

 

 Mogą wskazywać na pliki i katalogi 

 Mogą wskazywać na nieistniejące cele (tzw. "wiszące linki") 

 Działają między różnymi systemami plików i partycjami 

 Są widoczne jako osobny typ pliku (oznaczenie l w ls -l ) 

 

 2. Link twardy (hard link) 

 Co to jest link twardy? 

 Link twardy to dodatkowa nazwa dla tego samego pliku na dysku. W przeciwieństwie do linku symbolicznego, link twardy wskazuje bezpośrednio na te same dane (ten sam inode) co oryginalny plik. W praktyce nie ma różnicy między "oryginałem" a "linkiem" – oba są równorzędnymi nazwami tego samego pliku. 

 Tworzenie linku twardego: 

 ln /ścieżka/do/pliku /ścieżka/do/twardego_linku 

 Przykłady praktyczne: 

 ln /var/log/syslog /home/admin/syslog_backup 

 Tworzy drugi dostęp do tego samego pliku logów. Modyfikacja w jednym miejscu jest widoczna w drugim. 

 ln dokument.txt dokument_kopia.txt 

 Obie nazwy wskazują na ten sam plik. Usunięcie jednej nazwy nie usuwa danych, dopóki istnieje druga. 

 Sprawdzanie linków twardych: 

 ls -li plik 

 Opcja -i pokazuje numer inode. Pliki o tym samym numerze inode to linki twarde do tych samych danych. 

 $ ls -li dokument.txt dokument_kopia.txt

12345678 -rw-r--r-- 2 user user 1024 Nov 23 15:00 dokument.txt

12345678 -rw-r--r-- 2 user user 1024 Nov 23 15:00 dokument_kopia.txt 

 Ten sam numer inode (12345678) i liczba linków "2" oznacza, że to linki twarde. 

 Cechy linków twardych: 

 

 Działają tylko dla plików (nie dla katalogów) 

 Muszą być w tym samym systemie plików 

 Plik jest usuwany dopiero gdy usuniemy wszystkie linki twarde do niego 

 Nie są widoczne jako osobny typ – wyglądają jak zwykłe pliki 

 

 3. Różnice między linkami symbolicznymi a twardymi 

 

 

 

 Cecha 

 Link symboliczny 

 Link twardy 

 

 

 Typ 

 Wskaźnik do ścieżki 

 Dodatkowa nazwa pliku 

 

 

 Katalogi 

 Tak 

 Nie 

 

 

 Różne systemy plików 

 Tak 

 Nie 

 

 

 Po usunięciu oryginału 

 Link "wiszący" 

 Dane nadal dostępne 

 

 

 

 4. Praktyczne zastosowania 

 # Link symboliczny do aktualnej wersji aplikacji

ln -s /opt/app-1.2.3 /opt/app

# Link symboliczny do konfiguracji

ln -s /etc/nginx/sites-available/strona.conf /etc/nginx/sites-enabled/strona.conf

# Link twardy jako backup przed edycją

ln ważny_plik.conf ważny_plik.conf.backup

# Sprawdzenie gdzie prowadzi link

readlink -f link_nazwa

# Znalezienie wszystkich linków twardych do pliku

find / -inum $(ls -i plik | awk '{print $1}') 2>/dev/null

Monitorowanie zasobów: free, vmstat, iostat, sara
Monitorowanie dostępnej pamięci jest kluczowe dla stabilności systemu. Przy administracji serwerami, maszyn wirtualnych czy  serwerów ważne jest zrozumienie jak Linux alokuje i zarządza pamięcią. 

 Komenda free – stan pamięci teraz 

 free 

 

 Wyświetla podsumowanie zużycia RAM i swap. Domyślnie w kilobajtach (KB). 

 free -h 

 Format czytelny (B, KB, MB, GB). Najczęściej stosowana opcja. 

 

 free -m 

 

 Wynik w megabajtach. 

 free -g 

 

 Wynik w gigabajtach (przydatne na dużych serwerach). 

 free -w 

 Rozszerzony format z osobną kolumną na bufory i cache. 

 

 Interpretacja wyniku free -h : 

 total used free shared buff/cache available Mem: 15.6G 8.2G 2.1G 0.5G 5.3G 7.4G Swap: 4.0G 0.5G 3.5G 

 

 

 total – całkowita pamięć RAM 

 used – faktycznie używana pamięć 

 free – zupełnie wolna (często mała, bo Linux używa cache) 

 buff/cache – bufory i cache (mogą być zwolnione, jeśli trzeba) 

 available – pamięć dostępna do użytku dla aplikacji (ważna liczba!) 

 

 Monitorowanie pamięci w czasie rzeczywistym 

 free -h -s 2 

 Wyświetla stan pamięci co 2 sekundy. 

 

 free -h -s 2 -c 10 

 Monitoruje co 2 sekundy, 10 razy. 

 

 watch -n 1 'free -h' 

 Monitorowanie pamięci co sekundę w atrakcyjnym formacie (wymaga pakietu watch ). 

 

 Komenda vmstat – Virtual Memory Statistics 

 Wprowadzenie do vmstat : 

 Bardziej zaawansowana niż free , pokazuje statystyki pamięci wirtualnej, I/O i swap activity. 

 vmstat 

 

 Jednorazowy raport. 

 vmstat 2 5 

 Raport co 2 sekundy, 5 razy. 

 

 Interpretacja wyniku: 

 procs -----------memory---------- ---swap-- -----io---- -system-- ------cpu----- r b swpd free buff cache si so bi bo in cs us sy id wa st 1 0 0 2048000 51200 5242880 0 0 2 1 50 30 25 5 70 0 0 

 

 

 r – procesy czekające na CPU 

 b – procesy w I/O wait 

 swpd – swap w użyciu (MB) 

 free – wolna pamięć 

 si/so – swap in/out (jeśli > 0, system ma problemy z pamięcią) 

 id – % czasu CPU bezczynny (wysoki = dobry, niski = CPU obciążony) 

 wa – % czasu czekania na I/O (wysokie wartości = problemy z dyskiem) 

 

 Komenda iostat – I/O Statistics 

 iostat monitoruje aktywność dysków i procesorów. Wymaga pakietu sysstat . 

 iostat 

 Ogólne statystyki od ostatniego restartu systemu. 

 

 iostat -x 2 5 

 Rozszerzone statystyki dysku, co 2 sekundy, 5 razy. 

 

 Interpretacja wyniku: 

 Device r/s w/s rMB/s wMB/s rrqm/s wrqm/s %rrqm %wrqm r_await w_await aqu-sz %util sda 10.5 5.2 0.50 0.25 0.5 1.2 5% 10% 2.5ms 5.0ms 0.08 8.5% 

 

 

 r/s – read operations per second 

 w/s – write operations per second 

 rMB/s / wMB/s – megabajty czytane/zapisywane na sekundę 

 %util – procent wykorzystania dysku (>80% = problem) 

 r_await / w_await – średni czas oczekiwania operacji (wysoki = wolny dysk) 

 

 Komenda sar – System Activity Reporter 

 sar z pakietu sysstat to kompleksowe narzędzie do monitorowania systemu. Może zbierać dane historyczne. 

 sar -u 2 5 

 

 Statystyki CPU co 2 sekundy, 5 razy. 

 sar -r 2 5 

 

 Statystyki pamięci. 

 sar -d 2 5 

 

 Statystyki dysków (podobnie jak iostat ). 

 

 sar -b 2 5 

 I/O i przełączenia stron (page faults). 

 

 Monitorowanie swap activity – problem w systemach 

 vmstat 1 | grep -v procs | awk '$7 > 0 || $8 > 0 { print "SWAP AKTYWNY!", $0 }' 

 

 Ostrzeżenie gdy system zaczyna pisać do swap 

 watch -n 1 'vmstat 1 2 | tail -1' 

 Ciągłe monitorowanie najnowszych danych vmstat. 

 

 Praktyczne problemy z pamięcią i jak je diagnozować 

 Problem: System powolny, dużo swap activity 

 # 1. Sprawdź dostępną pamięć free -h

2. Sprawdź swap

vmstat 1 5 | grep -E 'si|so'

3. Szukaj procesów zużywających pamięć

ps aux --sort=-%mem | head -20

4. Sprawdź I/O wait

iostat -x 1 5 

 Problem: Serwer Metin2 (MT2SRV) zajmuje za dużo pamięci 

 # Monitoruj samo server gry watch -n 1 'ps aux | grep -E "game|db|auth" | awk "{print \$2, \$4, \$11}"'

Jeśli pamięć rośnie bezustannie (memory leak)

ps aux | grep game | awk '{print $2}' # Uzyskaj PID

cat /proc/[PID]/status | grep VmRSS # Aktualna pamięć tego procesu 

 Wyzwalanie alertów przy braku pamięci 

 #!/bin/bash AVAILABLE=$(free -h | awk '/^Mem:/ {print $7}' | tr -d 'G') if (( $(echo "$AVAILABLE < 1" | bc -l) )); then echo "ALARM: Pamięć poniżej 1GB!" fi

Uprawnienia plików i katalogów - chmod i chowa
1. Podstawy modelu uprawnień 

 Każdy plik i katalog ma przypisane uprawnienia dla trzech grup użytkowników: 

 

 u (user) – właściciel pliku 

 g (group) – grupa, do której należy plik 

 o (others) – wszyscy pozostali użytkownicy 

 

 Dla każdej z tych grup można przypisać trzy typy uprawnień: 

 

 r (read) – prawo do odczytu 

 w (write) – prawo do zapisu/modyfikacji 

 x (execute) – prawo do wykonania (dla plików) lub wejścia (dla katalogów) 

 

 2. Wyświetlanie uprawnień 

 ls -l plik.txt 

 Wyświetla szczegółowe informacje, w tym uprawnienia w formacie: 

 -rwxr-xr-- 

 Gdzie: 

 

 Pierwszy znak: typ pliku ( - zwykły plik, d katalog, l link symboliczny) 

 Kolejne 3 znaki: uprawnienia właściciela ( rwx ) 

 Kolejne 3 znaki: uprawnienia grupy ( r-x ) 

 Ostatnie 3 znaki: uprawnienia innych ( r-- ) 

 

 3. Komenda chmod – zmiana uprawnień 

 Format symboliczny (literowy): 

 chmod u+x skrypt.sh 

 Dodaje właścicielowi prawo wykonywania pliku skrypt.sh . 

 chmod g-w dokument.txt 

 Odbiera grupie prawo do zapisu w pliku dokument.txt . 

 chmod o+r raport.pdf 

 Dodaje innym użytkownikom prawo do odczytu pliku raport.pdf . 

 chmod a+r plik.txt 

 Dodaje prawo do odczytu dla wszystkich (właściciel, grupa, inni). 

 chmod go-rwx prywatny.txt 

 Odbiera grupie i innym wszystkie uprawnienia do pliku. 

 Format numeryczny (oktalny): 

 Każde uprawnienie ma wartość liczbową: 

 

 r (read) = 4 

 w (write) = 2 

 x (execute) = 1 

 

 Sumując wartości, otrzymujemy kod uprawnień dla każdej grupy: 

 

 7 = rwx (4+2+1) 

 6 = rw- (4+2) 

 5 = r-x (4+1) 

 4 = r-- (4) 

 0 = --- (brak uprawnień) 

 

 chmod 755 skrypt.sh 

 Właściciel: rwx (7), grupa: r-x (5), inni: r-x (5). 

 chmod 644 dokument.txt 

 Właściciel: rw- (6), grupa: r-- (4), inni: r-- (4). 

 chmod 700 prywatny_skrypt.sh 

 Tylko właściciel ma pełny dostęp, inni nie mają żadnych uprawnień. 

 4. Rekurencyjna zmiana uprawnień 

 chmod -R 755 /var/www/strona 

 Opcja -R (recursive) zmienia uprawnienia dla katalogu i wszystkich plików oraz podkatalogów w nim zawartych. 

 chmod -R u+rwX /home/user/dokumenty 

 Duże X dodaje prawo wykonywania tylko do katalogów i plików, które już mają to prawo dla kogokolwiek. 

 5. Komenda chown – zmiana właściciela i grupy 

 chown user plik.txt 

 Zmienia właściciela pliku na użytkownika user . 

 chown user:grupa plik.txt 

 Zmienia właściciela na user i grupę na grupa . 

 chown :grupa plik.txt 

 Zmienia tylko grupę (właściciel pozostaje bez zmian). 

 chown -R www-data:www-data /var/www 

 Rekurencyjnie zmienia właściciela i grupę dla całego katalogu i jego zawartości. 

 6. Praktyczne przykłady zastosowań 

 # Nadanie uprawnień wykonywania dla skryptu

chmod +x deploy.sh

# Zabezpieczenie pliku konfiguracyjnego (tylko właściciel może czytać i pisać)

chmod 600 config.ini

# Typowe uprawnienia dla katalogu www

chmod -R 755 /var/www/html

chown -R www-data:www-data /var/www/html

# Odebranie wszystkich uprawnień innym użytkownikom

chmod go-rwx /home/user/tajne_dane

# Sprawdzenie uprawnień przed i po zmianie

ls -l plik.txt

chmod 644 plik.txt

ls -l plik.txt

Atrybuty plików i katalogów
Wprowadzenie: 

 Poza standardowymi uprawnieniami (rwx), system Linux oferuje dodatkowe mechanizmy kontroli dostępu do plików i katalogów. Należą do nich pliki ukryte oraz rozszerzone atrybuty zarządzane poleceniem chattr . 

 1. Pliki ukryte w systemie Linux/Unix 

 Co to są pliki ukryte? 

 W systemach Unix/Linux plikami ukrytymi nazywamy pliki i katalogi, których nazwa zaczyna się od kropki ( . ). Są one domyślnie niewidoczne przy standardowym wywoływaniu ls . Pliki ukryte często zawierają konfiguracje użytkownika lub aplikacji. 

 Wyświetlanie plików ukrytych: 

 ls -a 

 Pokazuje wszystkie pliki, w tym ukryte. 

 ls -la 

 Szczegółowy widok ze wszystkimi plikami, w tym ukrytymi. 

 Przykłady typowych plików ukrytych: 

 

 .bashrc – konfiguracja powłoki bash 

 .bash_profile – konfiguracja przy logowaniu 

 .ssh/ – katalog z kluczami SSH 

 .gitignore – plik konfiguracyjny git 

 .vimrc – konfiguracja edytora vim 

 

 Tworzenie ukrytego pliku: 

 touch .ukryty_plik.txt 

 Wystarczy, że nazwa zaczyna się od kropki. 

 2. Rozszerzone atrybuty plików – chattr 

 Co to są rozszerzone atrybuty? 

 Rozszerzone atrybuty to dodatkowe flagi kontrolujące zachowanie plików na poziomie systemu plików. Pozwalają one na bardziej precyzyjną kontrolę niż standardowe uprawnienia rwx. Są obsługiwane głównie w systemach plików ext2, ext3, ext4. 

 Komenda chattr – zmiana atrybutów: 

 chattr +i plik.txt 

 Ustawia atrybut niezmienności (immutable). Plik nie może być modyfikowany, usuwany, zmieniany ani przenoszony – nawet przez użytkownika root! 

 chattr -i plik.txt 

 Usuwa atrybut niezmienności. 

 3. Najważniejsze atrybuty chattr 

 Atrybut i (immutable – niezmienny): 

 chattr +i /etc/ważny_config.conf 

 Plik nie może być w żaden sposób modyfikowany. Przydatne do ochrony krytycznych plików konfiguracyjnych przed przypadkową zmianą. 

 Atrybut a (append only – tylko dopisywanie): 

 chattr +a /var/log/aplikacja.log 

 Plik może być tylko rozszerzany (dopisywanie na końcu), ale nie można modyfikować ani usuwać istniejącej zawartości. Idealne dla plików logów. 

 Atrybut c (compressed – kompresowany): 

 chattr +c duży_plik.txt 

 Jądro automatycznie kompresuje plik na dysku (jeśli system plików to obsługuje). 

 Atrybut d (no dump – pomijany w backup): 

 chattr +d cache.tmp 

 Plik jest pomijany przez narzędzie dump podczas tworzenia kopii zapasowej. 

 Atrybut s (secure deletion – bezpieczne usuwanie): 

 chattr +s tajny_dokument.txt 

 Przy usuwaniu pliku, jego bloki na dysku są nadpisywane zerami, co utrudnia odzyskanie danych. 

 Atrybut u (undeletable – możliwy do odzyskania): 

 chattr +u ważny_plik.txt 

 System zachowuje informacje pozwalające na odzyskanie pliku po usunięciu (jeśli system plików to wspiera). 

 4. Komenda lsattr – wyświetlanie atrybutów 

 lsattr plik.txt 

 Pokazuje aktualne atrybuty pliku. 

 lsattr -d katalog/ 

 Pokazuje atrybuty samego katalogu (a nie jego zawartości). 

 lsattr -a 

 Pokazuje atrybuty wszystkich plików, w tym ukrytych. 

 Przykładowy wynik: 

 $ lsattr plik.txt

----i---------e----- plik.txt 

 Litera i oznacza atrybut immutable. 

 5. Rekurencyjna zmiana atrybutów 

 chattr -R +i /etc/config/ 

 Opcja -R (recursive) stosuje atrybut do wszystkich plików i podkatalogów. 

 6. Praktyczne przykłady zastosowań 

 # Ochrona pliku konfiguracyjnego przed modyfikacją

sudo chattr +i /etc/ssh/sshd_config

# Teraz nawet root nie może go zmienić bez usunięcia atrybutu

# Sprawdzenie atrybutów

lsattr /etc/ssh/sshd_config

# Aby móc edytować, trzeba najpierw usunąć atrybut

sudo chattr -i /etc/ssh/sshd_config

# Zabezpieczenie pliku logów – tylko dopisywanie

sudo chattr +a /var/log/aplikacja.log

# Ochrona całego katalogu przed usunięciem

sudo chattr -R +i /opt/produkcja/

# Weryfikacja atrybutów wszystkich plików w katalogu

lsattr -a /home/user/

 

 7. Ważne uwagi 

 

 Rozszerzone atrybuty działają na poziomie systemu plików – nie wszystkie systemy plików je obsługują 

 Tylko użytkownik root może zmieniać większość atrybutów 

 Atrybuty są niezależne od standardowych uprawnień Unix (rwx) 

 Podczas przenoszenia plików między systemami atrybuty mogą zostać utracone 

 Warto dokumentować użycie atrybutów, aby inni administratorzy wiedzieli o ich zastosowaniu

Obsługa komendy sed
Co to jest  sed ? 

 sed (stream editor) to narzędzie do przetwarzania tekstu na poziomie linii, działające linia po linii. Pozwala na automatyczną edycję plików lub strumieni tekstu bez konieczności otwierania ich w interaktywnym edytorze. 

 Podstawowa składnia polecenia 

 sed [opcje] 'polecenia' plik 

 W poleceniu sed wykonujemy polecenia edycyjne na każdej linii pliku lub strumienia. 

 Najważniejsze polecenia sed używane w przykładach 

 

 s/wzorzec/tekst/ – zamiana pierwszego wystąpienia wzorca w linii na podany tekst. 

 s/wzorzec/tekst/g – zamiana wszystkich wystąpień wzorca w linii (opcja g – globalnie). 

 d – usunięcie linii (np. /^#/d usuwa linie zaczynające się od #). 

 p – wyświetlenie linii (często stosowane z opcją -n , by wyświetlić tylko wybrane linie). 

 a – dodanie tekstu po bieżącej linii. 

 i – wstawienie tekstu przed bieżącą linią. 

 

 Wyjaśnienie składni zamiany (substytucji) s/// oraz znaków 

 

 s – instrukcja “substitute” (zamień). 

 Separator w s/// zwykle to znak / , ale może być dowolny (np. # ) aby uniknąć uciekania / w zamienianych wzorcach. 

 \' – apostrofy służą do ujęcia polecenia tak, by uniknąć interpretacji przez powłokę. 

 g – oznacza "globalnie", czyli zamień wszystkie wystąpienia. 

 d – oznacza "delete", usuń linie pasujące do wzorca. 

 

 Obsługa znaków specjalnych - escape w sed 

 

 \\ – backslash musi być podwójnie ucieczony \\\\ w poleceniach. 

 \. – kropka oznacza dowolny znak, żeby faktycznie wyszukać kropkę musimy ją uciec. 

 \* , \^ , \$ , \[ \] – także mają specjalne znaczenie, wymagają escape. 

 Alternatywnie możemy zmienić separator s/old/new/ na np. s#old#new# , co ułatwia pracę ze ścieżkami. 

 

 Przykłady: 

 Zamiana  adresu IP na inny: 

 sed 's/192\.168\.1\.1/10.0.0.1/g' plik.conf 

 Zamienia wszystkie wystąpienia adresu IP 192.168.1.1 na 10.0.0.1, kropki są escape'owane. 

 Zamiana ścieżek za pomocą innego separatora: 

 sed 's#/var/www/html#/srv/www#g' plik.conf 

 Użycie znaku # zamiast / jako separatora pozwala uniknąć escape'ów w ścieżkach. 

 Komentowanie zakresu linii: 

 sed '10,20s/^/#/' plik.conf 

 Dodaje znak # na początku linii od 10 do 20. 

 Odkomentowanie zakresu linii: 

 sed '10,20s/^#//' plik.conf 

 Usuwa znak # z początku linii od 10 do 20. 

 Usuwanie pustych linii: 

 sed '/^$/d' plik.conf 

 Usuwa linie całkowicie puste. 

 Podwajanie backslash: 

 sed 's/\\/\\\\/g' plik.conf 

 Zamienia pojedynczy znak \ na podwójny \\ (używane np. przy generowaniu ścieżek w skryptach). 

 Zamiana z grupami przechwytywania: 

 sed 's/\(foo\) \(bar\)/\2 \1/' plik.conf 

 Zamienia wystąpienie "foo bar" na "bar foo", gdzie \( ... \) wskazuje grupy tekstu, a \1 , \2 odwołują się do nich w zamianie. 

 Zaawansowana zamiana adresu IP z regexp: 

 sed 's/\([0-9]\{1,3\}\.\)\{3\}[0-9]\{1,3\}/10.0.0.1/g' plik.conf 

 Zamienia dowolny adres IPv4 (4 liczby 0-999 rozdzielone kropkami) na 10.0.0.1. 

 Edycja pliku in-place na FreeBSD: 

 sed -i '' 's/stary/nowy/g' plik.conf 

 Podmienia wszystkie wystąpienia "stary" na "nowy" bez tworzenia kopii zapasowej, ważne jest wymienienie '' po -i .

Obsługa awk
AWK to potężne narzędzie do przetwarzania i analizy tekstu, szczególnie przydatne do pracy z danymi podzielonymi na kolumny. Pozwala na wyszukiwanie, filtrowanie, formatowanie i agregację danych z plików tekstowych lub wyników innych poleceń. 

 Podstawowa składnia AWK 

 awk 'warunek { działania }' plik 

 Wyjaśnienie: 

 

 warunek – wyrażenie logiczne lub wzorzec tekstowy, który musi być spełniony, aby wykonać działania (np. filtrowanie linii). 

 { działania } – polecenia wykonywane na liniach spełniających warunek (np. wypisanie wybranych kolumn). 

 

 Odwołania do pól i zmienne w AWK 

 $0 # cała linia tekstu wejściowego

$1, $2, … # kolejne kolumny/ pola w linii (domyślnie pola rozdzielone spacjami)

NR # numer bieżącego wiersza (count)

NF # liczba pól w bieżącej linii 

 Wyjaśnienia: 

 AWK dzieli każdą linię na pola (domyślnie na spacje/tabulacje). Użycie $1 zwraca pierwszą kolumnę, $2 drugą itd. Zmienna NR oznacza numer bieżącej linii, a NF ilość kolumn w bieżącym wierszu. 

 Przykłady użycia AWK – pojedyncze komendy 

 1. Wyświetl pierwszą i trzecią kolumnę każdego wiersza: 

 awk '{ print $1, $3 }' plik.txt 

 2. Wyświetl linie, których pierwsza kolumna równa jest "error": 

 awk '$1 == "error" { print $0 }' plik.txt 

 3. Sumowanie wartości w kolumnie numer 2: 

 awk '{ suma += $2 } END { print suma }' plik.txt 

 Wyjaśnienie: dla każdej linii dodaj wartość pola 2 do zmiennej suma , a na końcu END wypisz wynik. 

 4. Wypisz numer linii oraz zawartość linii: 

 awk '{ print NR, $0 }' plik.txt 

 Wyrażenia regularne (regexp) w AWK 

 AWK wspiera wyrażenia regularne do dopasowywania tekstu. Można je stosować w warunkach: 

 awk '/pattern/ { print $0 }' plik.txt 

 Znajduje i wypisuje linie zawierające pattern . 

 Można łączyć takie dopasowanie z innymi warunkami i operatorami: 

 awk '$3 ~ /error/' plik.txt 

 Wypisuje linie, w których trzecia kolumna zawiera słowo "error". 

 awk '$2 !~ /^[0-9]+$/' plik.txt 

 Wypisuje linie, gdzie druga kolumna nie składa się wyłącznie z cyfr. 

 Przetwarzanie i filtrowanie danych z AWK – bardziej rozbudowane przykłady 

 Wyświetlanie wierszy, gdzie kolumna 5 jest większa niż 100: 

 awk '$5 > 100 { print $0 }' plik.txt 

 Formatowane wypisywanie danych (np. kolumny 1 i 3 oddzielone tabulatorem): 

 awk '{ printf "%s\t%s\n", $1, $3 }' plik.txt 

 Podliczanie wystąpień unikalnych wartości w kolumnie 3: 

 awk '{ counts[$3]++ } END { for (val in counts) print val, counts[val] }' plik.txt 

 Wywołania specjalne i kontrola przepływu 

 AWK pozwala na tworzenie bloków BEGIN i END do wykonania instrukcji przed lub po przeczytaniu wszystkich linii: 

 awk 'BEGIN { print "Start przetwarzania" }

 { print $1 }

 END { print "Koniec przetwarzania" }' plik.txt 

 Pętla i warunki są typowe dla języków programowania, np.: 

 awk '{ 

 if ($2 > 100) 

 print $0 

 else 

 next 

}' plik.txt